طبقهء يازدهم 1 . فخرالدين محمد بن عمرو بن الحسين الرازى ، معروف به امام فخررازى . هم فقيه بود و هم متكلم و هم مفسر و هم فيلسوف و هم پزشك و هم خطيب . ذهنى فوق العاده جوّال داشت و در تبحر در علوم مختلف كم نظير است . در عين اين كه در افكار فلاسفه وارد است و تأليفاتى گرانبها در فلسفه دارد ، طرز تفكرش تفكر كلامى است نه فلسفى و سخت بر فلاسفه مىتازد و در مسلّمات فلسفه تشكيك مىنمايد . در تنظيم و تبويب و تقرير مسائل ، حسن سليقه دارد . صدرالمتألهين از اين نظر از او بسيار استفاده كرده است . مهمترين كتاب فلسفى او المباحث المشرقيه است . شهرت بيشترش به واسطهء تفسير مفاتيح الغيب است بر قرآن مجيد كه جاى شايسته‌اى در ميان تفاسير براى خود باز كرده است . براى وى در فلسفه استادى جز مجدالدين جيلى سابق الذكر سراغ نداريم و شايد بيشتر با مطالعه ، بر مسائل فلسفى دست يافته است ، ولى شاگردان زيادى داشته است كه بعضى از آنها مبرز بوده‌اند از قبيل شمس الدين خسروشاهى ، قطب الدين مصرى ، زين الدين كشى ، شمس الدين خويى ، شهاب الدين نيشابورى . فخر رازى در سال 534 متولد شده و در سال 606 درگذشته است « 1 » 2 . شيخ شهاب الدين يحيى بن حبش بن ميرك سهروردى زنجانى ، معروف به شيخ اشراق . بدون شك از اعجوبه‌هاى روزگار است . ذهنى فوق العاده وقّاد و جوّال و نوجو و مبتكر داشته است . تمايل اشراقى در فلسفه ، پيش از او حتى در فارابى و بوعلى وجود داشته است ، اما كسى كه مكتبى به نام « مكتب اشراق » تأسيس كرد و در بسيارى از مسائل ، راه آن مكتب را از راه مكتب مشاء جدا كرد اين مرد بزرگ بود . تقريباً همهء مسائلى كه اكنون به عنوان نظريات اشراقيون در مقابل مشائين شناخته مىشود و برخى مىپندارند آنها مسائل مابه الاختلاف افلاطون و ارسطوست ، نتيجهء فكر شخص سهروردى است كه در مقابل افكار مشائين و بالخصوص مشائيان اسلامى آورده است . وى نزد مجدالدين جيلى ( در مراغه ) و ظهيرالدين قارى ( ظاهراً در اصفهان ) و فخرالدين ماردينى ( در عراق ) تحصيل كرده و

--> ( 1 ) . همان ، ج 3 / ص 34 - 45 و تاريخ الحكماء ابن القفطى ، ص 291 - 293 .